Trauma i zaburzenia potraumatyczne (PTSD, CPTSD) – Objawy i Leczenie

Słowo „trauma” jest dziś odmieniane przez wszystkie przypadki, jednak w psychologii ma ono bardzo precyzyjne znaczenie. Wiele osób doświadcza w życiu trudnych chwil, ale nie każda z nich pozostawia trwały ślad w psychice. Jak odróżnić silny stres od zaburzenia? Czym różni się PTSD od traumy złożonej (CPTSD)? I najważniejsze – jak wygląda skuteczne leczenie traumy?

Czym jest trauma psychiczna? Definicja według ICD-11

Zgodnie z aktualnie obowiązującą w Europie klasyfikacją diagnostyczną ICD-11, traumę definiujemy jako ekspozycję na bardzo zagrażające lub przerażające wydarzenie (bądź serię wydarzeń).

Kluczowym czynnikiem jest tu charakter zdarzenia. Sytuacją potencjalnie traumatyczną jest zagrożenie życia, zdrowia lub integralności fizycznej. Co ważne – może ono dotyczyć nas bezpośrednio lub bliskich nam osób.

Psychologia rozróżnia dwa główne rodzaje tego doświadczenia:

• Trauma prosta: Wynika z ekspozycji na nagłe, pojedyncze zdarzenie (np. poważny wypadek, napaść fizyczna lub seksualna, katastrofa naturalna, nagła śmierć bliskiej osoby, akt terrorystyczny).
• Trauma złożona: Polega na wielokrotnej, powtarzającej się ekspozycji na zagrożenie, z którego trudno uciec (np. długotrwała przemoc domowa, tortury, doświadczenia wojenne). Trauma złożona zazwyczaj niesie ze sobą poważniejsze konsekwencje i wymaga dłuższego procesu leczenia.

Co traumą NIE jest? Ważne rozróżnienie

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, traumą nie będą zdarzenia, które nie spełniają powyższych kryteriów, czyli sytuacje trudne i nieprzyjemne, ale nie bezpośrednio zagrażające.

Do takich wydarzeń – bolesnych, ale nietraumatycznych w sensie klinicznym – zaliczamy np.:

• Rozwód lub rozstanie,
• Utratę pracy,
• Drobną stłuczkę samochodową.

Choć w ciągu życia większość z nas doświadczy zdarzenia traumatycznego, to zaburzenie psychiczne (jak PTSD) rozwija się tylko u niewielkiej części osób.

Zdarzenia traumatyczne – dlaczego tak właściwie są one traumatyczne?

W wyniku ekspozycji na zdarzenie traumatyczne, w mniej lub bardziej bezpośredni sposób konfrontujemy się ze śmiercią. Nasz mózg został tak zaprogramowany, aby chronić nas i nasze życie za wszelką cenę – nawet jeśli to w jaki sposób chroni nie jest dla nas zbyt przyjemne. W przypadku konfrontacji ze śmiercią w mózgu uruchamia się skomplikowany system obronny nastawiony przede wszystkim na przetrwanie i co ważne, jest to system automatyczny, niezależny od naszej świadomej woli.

W chwili w której nasz mózg odbiera ze strony zmysłów dany sygnał i rozpoznaje ten sygnał jako potencjalne zagrożenie, uruchamia się m.in. układ współczulny i oś HPA (oś podwzgórze-przysadka-nadnercza), które mobilizują organizm w warunkach stresu do wybrania jednej z możliwych reakcji obronnych

1. Walcz.
2. Uciekaj.
3. Zastygnij (zamrożenie).

Mózg chroni nas jednak również przed potencjalnym powtórzeniem takiej zagrażającej sytuacji w przyszłości  – i to stąd biorą się objawy zaburzeń posttraumatycznych, poprzez które nasz organizm chce w pewien sposób zminimalizować szanse na ponowne doświadczenie zdarzenia traumatycznego, a więc po prostu zwiększyć szanse na przetrwanie. Objawy zaburzeń potraumatycznych wynikają z faktu, że mózg „uczy się” zagrożenia. Chcąc nas chronić przed powtórką w przyszłości, utrzymuje organizm w stanie gotowości, co paradoksalnie utrudnia normalne funkcjonowanie.

Ostra reakcja na stres – czy to już zaburzenie?

Bezpośrednio po traumie może pojawić się tzw. ostra reakcja na stres. Warto wiedzieć, że nie jest ona klasyfikowana jako zaburzenie psychiczne i zazwyczaj nie wymaga leczenia. To naturalna odpowiedź organizmu na ekstremalne wydarzenie.

Objawy mogą obejmować m.in.:

• Oszołomienie i splątanie,
• Lęk, gniew, rozpacz,
• Wycofanie lub nadaktywność,
• Reakcje fizjologiczne: pocenie się, przyspieszone bicie serca (tachykardia).

Stan ten zwykle ustępuje samoistnie po kilku dniach lub po ustaniu zagrożenia.

Zespół stresu pourazowego (PTSD) – objawy

W wyniku doświadczenia traumy prostej, do miesiąca od zdarzenia mogą pojawiać się objawy zespołu stresu pourazowego – są one wówczas uznawane za normatywne (organizm potrzebuje czasu na poradzenie sobie z doznaną traumą). Dopiero po upływie miesiąca i dalszym utrzymywaniu się objawów, można postawić diagnozę PTSD. Warto pamiętać, że zespół stresu pourazowego może pojawić się także nawet  do ok. 6 miesięcy po doświadczeniu traumy.

Według ICD-11, PTSD charakteryzuje się trzema grupami objawów:

1. Ponowne przeżywanie wydarzenia traumatycznego w teraźniejszości: Koszmary senne, natrętne wspomnienia (flashbacki), którym towarzyszą silne emocje i odczucia fizyczne, jakby zdarzenie działo się „tu i teraz”.
2. Unikanie: Ucieczka od myśli, emocji, ale też miejsc i osób, które kojarzą się z traumą (np. unikanie miejsca napadu).
3. Permanentne poczucie zagrożenia: Stała nadmierna czujność przejawiająca się np. przesadną reakcją przestrachu na nagłe bodźce (np. głośne dźwięki).

Złożony zespół stresu pourazowego (CPTSD) – objawy

W przypadku długotrwałej ekspozycji na krzywdę (np. przemoc w dzieciństwie), może rozwinąć się Złożony Zespół Stresu Pourazowego (CPTSD).

Osoba z CPTSD doświadcza wszystkich objawów PTSD, a dodatkowo cierpi na:

• Problemy z regulacją emocji (np. wybuchy gniewu, płaczu).
• Trudności w relacjach (brak zaufania, problemy z granicami).
• Negatywny obraz siebie (poczucie wstydu, winy, bycia „uszkodzonym” czy bezwartościowym).

Czy traumę da się wyleczyć? Terapia EMDR i CBT

Dobra wiadomość jest taka, że współczesna psychoterapia dysponuje skutecznymi narzędziami do leczenia traumy. Ważne jednak, aby trafić do specjalisty pracującego w nurcie o udowodnionej naukowo skuteczności.

Co nie działa? Badania wykazały, że tzw. debriefing (szybkie omawianie traumy tuż po zdarzeniu) jest nieskuteczny, a wręcz może być szkodliwy.

Co działa w leczeniu traumy? Światowe organizacje (NICE, APA) rekomendują przede wszystkim:

1. Terapię poznawczo-behawioralną (CBT) skoncentrowaną na traumie.
2. Terapię EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing).

W przypadku CPTSD pomocna może być również terapia schematów. Osoby z diagnozą PTSD lub CPTSD mogą także potrzebować wsparcia psychiatrycznego, jeśli objawy są bardzo nasilone.

Wzrost potraumatyczny – nadzieja na zmianę

Choć trauma jest doświadczeniem bolesnym, proces radzenia sobie z nią może przynieść tzw. wzrost potraumatyczny. To zjawisko, w którym osoba po przejściu przez kryzys dostrzega pozytywne zmiany w swoim podejściu do życia.

Przykładem może być przewartościowanie priorytetów, np. większe niż dotychczas zaangażowanie w relacje czy indywidualne pasje, po doświadczeniu zagrożenia życia. Terapia traumy to nie tylko leczenie objawów, ale często także droga do głębszego zrozumienia siebie.

Potrzebujesz wsparcia w leczeniu traumy?

Jeśli rozpoznajesz u siebie objawy PTSD lub zmagasz się z trudną przeszłością, nie musisz radzić sobie z tym samodzielnie. W naszym Ośrodku Zmiana pracujemy metodami rekomendowanymi w leczeniu traumy.

Źródła:

Kowalski, J., Blaut, A., Dragan, M., Farley, D., Pankowski, D., Sanna, K., Śliwierski, A., Wiśniowska, J. (2024). Systematyczny narracyjny przegląd metaanaliz badań nad skutecznością psychoterapii poznawczo-behawioralnej i zaleceń terapeutycznych opublikowanych między 2010 a 2023. Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej.

Kozakiewicz, M. (2025). Minibook o traumie. Co wiedzieć o traumie i jej konsekwencjach.

World Health Organization. (2018). ICD – 11.

Siddaway, A.P. (2024). Assessment and diagnosis of post-traumatic stress disorders (PTSDs) for medico-legal and other clinical purposes: DSM-5-TR PTSD, ICD-11 PTSD and ICD-11 complex PTSD. BJPsych Advances, 30(6), 383-397.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)