Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD)- dlaczego niektóre myśli wracają w kółko, a rytuały dają tylko chwilową ulgę?

W naszej kulturze OCD, czyli zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, kojarzone są z liczeniem płyt chodnikowych, częstym myciem rąk i scenami z kultowych filmów takich jak „Dzień świra” czy „Lepiej być nie może”. I o ile – świetnie zagrana przez Jacka Nicholsona – postać Melvina zmaga się z natrętnymi myślami i kompulsywnymi czynnościami, a więc kluczowymi elementami OCD, rzeczywistość tego zaburzenia jest dużo bardziej skomplikowana, bolesna i znacznie mniej czytelna z zewnątrz.

To przewlekłe zaburzenie psychiczne charakteryzujące się obsesjami (nawracającymi, natrętnymi myślami, które powodują lęk) oraz kompulsjami (powtarzalnymi zachowaniami, które mają na celu zmniejszyć lęk).

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (F42) znajduje się wśród zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i somatycznych, natomiast w DSM-5 (klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) OCD zostało włączone do kategorii zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne dotykają 2-3% populacji, a pierwsze objawy mogą pojawić się
już w dzieciństwie. Zaburzenie to jest związane z nieprawidłowym funkcjonowaniem pętli korowo-prążkowiowo-wzgórzowo-korowej oraz udziałem struktur odpowiedzialnych za kontrolę poznawczą
i przetwarzanie lęku  Duże znacznie ma również dysfunkcja układu serotoninergicznego  (obniżona aktywność serotoniny = zwiększony poziom lęku).

OCD występuje częściej u osób, których krewni pierwszego stopnia cierpią na to zaburzenie. U dzieci OCD może wystąpić w wyniku infekcji (np. paciorkowca PANDAS), Silny stres lub trauma mogą pełnić rolę czynnika wyzwalającego lub nasilającego objawy.

Jakie są objawy OCD?

Według klasyfikacji ICD-10:

Przez większość dni w ciągu co najmniej dwóch tygodni u osoby występują:

• myśli natrętne (obsesje)
• czynności natrętne (kompulsje)
• lub oba te objawy jednocześnie.

Obsesje i kompulsje mają określone cechy:

• są postrzegane jako wytwór własnego umysłu, a nie jako coś narzuconego z zewnątrz
• powtarzają się i są doświadczane jako nieprzyjemne; przynajmniej jedna z nich jest uznawana za nadmierną lub pozbawioną sensu
• osoba próbuje im się przeciwstawiać (choć opór bywa minimalny), ale przynajmniej jednej myśli lub czynności nie jest w stanie powstrzymać
• samo doświadczanie obsesji lub wykonywanie kompulsji wiąże się z dyskomfortem psychicznym.

Objawy te wywołują wyraźne napięcie lub cierpienie, utrudniają codzienne funkcjonowanie – indywidualne, społeczne lub zawodowe, często pochłaniają znaczną ilość czasu.

Czym są obsesje i kompulsje w OCD?

Kompulsje to powtarzalne czynności fizyczne lub umysłowe, które pacjenci wykonują w celu zmniejszenia lęku.

Obsesje to nawracające myśli, impulsy lub wyobrażenia, które są przeżywane jako natrętne, nieodpowiednie i u większości osób powodują znaczny lęk, dyskomfort lub cierpienie. Pacjenci często rozpoznają te myśli jako nieracjonalne, ale niemożliwe do skontrolowania. Obsesje i kompulsje nie mogą być lepiej wyjaśniane innymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak schizofrenia czy zaburzenia afektywne.

Najczęstsze tematy obsesji oraz kompulsje

1. Związane z czystością. Obsesje: lęk przed zarazkami, brudem, wirusami. Kompulsje: częste mycie rąk, dezynfekcja, unikanie dotykania przedmiotów (np. klamek), sprzątanie
2. Związane z religią. Obsesje: lęk przed bluźnierstwem, grzechem, nadmierne poczucie winy. Kompulsje: obsesyjna modlitwa, bardzo częste uczęszczanie do spowiedzi, kościoła
3. Związane z agresją oraz kontrolą. Obsesje: strach przed wyrządzeniem komuś krzywdy, myśli na temat przemocy. Kompulsje: powtarzanie czynności, które mają pomóc zapobiec „tragedii” (np. wielokrotne sprawdzanie czy nie pozostawiło się włączonego gazu, żelazka)
4. Związane z symetrią. Obsesje: potrzeba idealnej symetrii przedmiotów, dokładnej liczby powtórzeń czynności. Kompulsje: układanie, wyrównywanie, prostowanie – przymus układania rzeczy w określonym porządku

Na czym polega leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych?

Najskuteczniejszą metodą leczenia zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych jest połączenie psychoterapii poznawczo-behawioralnej z terapią ERP – ekspozycją z powstrzymywaniem reakcji. Metoda ta polega na stopniowych ekspozycjach (od bardzo łatwych do trudniejszych) i pozwala oswoić się z lękiem i zmniejszyć kompulsje, a także akceptować niepewność. Przy wsparciu terapeuty pacjent uczy się stopniowo, że lęk mija bez kompulsji.

W przypadku gdy objawy są szczególnie nasilone, warto sięgnąć również po pomoc psychiatry, który przepisze leki z grupy SSRI normalizujące poziom serotoniny.

Należy liczyć się z tym, że terapia OCD może być długotrwała, a zaburzenie jest przewlekłe, co oznacza, że mogą nastąpić nawroty. Podczas terapii pacjent uczy się jak im zapobiegać oraz uczy się strategii, które pomogą mu w  radzeniu sobie.

Co jest wspierające w leczeniu OCD?

Dużą rolę w pracy nad tym zaburzeniem ma rodzina pacjenta. Nieświadome działania rodziny mogą wzmacniać OCD. Warto zaangażować się w proces terapii na tyle, na ile jest to komfortowe zarówno dla klienta, jak i jego krewnych. Terapeuta również tutaj może być dużym wsparciem. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne niejednokrotnie rodzą frustrację, nie tylko w osobie cierpiącej, ale i w jego bliskich. Odpowiednia współpraca pomoże nauczyć rodzinę jak reagować w przypadku kryzysów oraz jak wspierać klienta i siebie w procesie leczenia. Psychoedukacja i cierpliwość mogą okazać się kluczowym wsparciem w tym procesie. Istotnym jest aby zrozumieć, że obsesje i kompulsje nie są „wymysłem” i nie traktować osoby cierpiącej jak „dziwaka”, a także doceniać jej sukcesy.

Inne pomocne podejścia wspierające leczenie OCD to między innymi terapia ACT, terapia schematów czy mindfulness. Warto wprowadzić także techniki relaksacyjne i oddechowe.Warto szukać pomocy