W naszej kulturze OCD, czyli zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, kojarzone są z liczeniem płyt chodnikowych, częstym myciem rąk i scenami z kultowych filmów takich jak „Dzień świra” czy „Lepiej być nie może”. I o ile – świetnie zagrana przez Jacka Nicholsona – postać Melvina zmaga się z natrętnymi myślami i kompulsywnymi czynnościami, a więc kluczowymi elementami OCD, rzeczywistość tego zaburzenia jest dużo bardziej skomplikowana, bolesna i znacznie mniej czytelna z zewnątrz.
Czym są zaburzenia obsesyjno–kompulsyjne?
To przewlekłe zaburzenie psychiczne charakteryzujące się obsesjami (nawracającymi, natrętnymi myślami, które powodują lęk) oraz kompulsjami (powtarzalnymi zachowaniami, które mają na celu zmniejszyć lęk).
W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (F42) znajduje się wśród zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i somatycznych, natomiast w DSM-5 (klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) OCD zostało włączone do kategorii zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych.
Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne dotykają 2-3% populacji, a pierwsze objawy mogą pojawić się
już w dzieciństwie. Zaburzenie to jest związane z nieprawidłowym funkcjonowaniem pętli korowo-prążkowiowo-wzgórzowo-korowej oraz udziałem struktur odpowiedzialnych za kontrolę poznawczą
i przetwarzanie lęku Duże znacznie ma również dysfunkcja układu serotoninergicznego (obniżona aktywność serotoniny = zwiększony poziom lęku).
OCD występuje częściej u osób, których krewni pierwszego stopnia cierpią na to zaburzenie. U dzieci OCD może wystąpić w wyniku infekcji (np. paciorkowca PANDAS), Silny stres lub trauma mogą pełnić rolę czynnika wyzwalającego lub nasilającego objawy.
Jakie są objawy OCD?
Według klasyfikacji ICD-10:
Przez większość dni w ciągu co najmniej dwóch tygodni u osoby występują:
- myśli natrętne (obsesje)
- czynności natrętne (kompulsje)
- lub oba te objawy jednocześnie.
Obsesje i kompulsje mają określone cechy:
- są postrzegane jako wytwór własnego umysłu, a nie jako coś narzuconego z zewnątrz
- powtarzają się i są doświadczane jako nieprzyjemne; przynajmniej jedna z nich jest uznawana za nadmierną lub pozbawioną sensu
- osoba próbuje im się przeciwstawiać (choć opór bywa minimalny), ale przynajmniej jednej myśli lub czynności nie jest w stanie powstrzymać
- samo doświadczanie obsesji lub wykonywanie kompulsji wiąże się z dyskomfortem psychicznym.
Objawy te wywołują wyraźne napięcie lub cierpienie, utrudniają codzienne funkcjonowanie – indywidualne, społeczne lub zawodowe, często pochłaniają znaczną ilość czasu.
Czym są obsesje i kompulsje w OCD?
Kompulsje to powtarzalne czynności fizyczne lub umysłowe, które pacjenci wykonują w celu zmniejszenia lęku.
Obsesje to nawracające myśli, impulsy lub wyobrażenia, które są przeżywane jako natrętne, nieodpowiednie i u większości osób powodują znaczny lęk, dyskomfort lub cierpienie. Pacjenci często rozpoznają te myśli jako nieracjonalne, ale niemożliwe do skontrolowania. Obsesje i kompulsje nie mogą być lepiej wyjaśniane innymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak schizofrenia czy zaburzenia afektywne.
Najczęstsze tematy obsesji oraz kompulsje
- Związane z czystością. Obsesje: lęk przed zarazkami, brudem, wirusami. Kompulsje: częste mycie rąk, dezynfekcja, unikanie dotykania przedmiotów (np. klamek), sprzątanie
- Związane z religią. Obsesje: lęk przed bluźnierstwem, grzechem, nadmierne poczucie winy. Kompulsje: obsesyjna modlitwa, bardzo częste uczęszczanie do spowiedzi, kościoła
- Związane z agresją oraz kontrolą. Obsesje: strach przed wyrządzeniem komuś krzywdy, myśli na temat przemocy. Kompulsje: powtarzanie czynności, które mają pomóc zapobiec „tragedii” (np. wielokrotne sprawdzanie czy nie pozostawiło się włączonego gazu, żelazka)
- Związane z symetrią. Obsesje: potrzeba idealnej symetrii przedmiotów, dokładnej liczby powtórzeń czynności. Kompulsje: układanie, wyrównywanie, prostowanie – przymus układania rzeczy w określonym porządku
Na czym polega leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych?
Najskuteczniejszą metodą leczenia zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych jest połączenie psychoterapii poznawczo-behawioralnej z terapią ERP – ekspozycją z powstrzymywaniem reakcji. Metoda ta polega na stopniowych ekspozycjach (od bardzo łatwych do trudniejszych) i pozwala oswoić się z lękiem i zmniejszyć kompulsje, a także akceptować niepewność. Przy wsparciu terapeuty pacjent uczy się stopniowo, że lęk mija bez kompulsji.
W przypadku gdy objawy są szczególnie nasilone, warto sięgnąć również po pomoc psychiatry, który przepisze leki z grupy SSRI normalizujące poziom serotoniny.
Należy liczyć się z tym, że terapia OCD może być długotrwała, a zaburzenie jest przewlekłe, co oznacza, że mogą nastąpić nawroty. Podczas terapii pacjent uczy się jak im zapobiegać oraz uczy się strategii, które pomogą mu w radzeniu sobie.
„Bez względu na to, jak zachowania te się zaczynają, ostatecznie stają się objawami – uciążliwymi dla tych, których niegdyś dobrowolne działania przekształciły się w obowiązki wykonywane kosztem lęku i cierpienia”.
Co jest wspierające w leczeniu OCD?
Dużą rolę w pracy nad tym zaburzeniem ma rodzina pacjenta. Nieświadome działania rodziny mogą wzmacniać OCD. Warto zaangażować się w proces terapii na tyle, na ile jest to komfortowe zarówno dla klienta, jak i jego krewnych. Terapeuta również tutaj może być dużym wsparciem. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne niejednokrotnie rodzą frustrację, nie tylko w osobie cierpiącej, ale i w jego bliskich. Odpowiednia współpraca pomoże nauczyć rodzinę jak reagować w przypadku kryzysów oraz jak wspierać klienta i siebie w procesie leczenia. Psychoedukacja i cierpliwość mogą okazać się kluczowym wsparciem w tym procesie. Istotnym jest aby zrozumieć, że obsesje i kompulsje nie są „wymysłem” i nie traktować osoby cierpiącej jak „dziwaka”, a także doceniać jej sukcesy.
Inne pomocne podejścia wspierające leczenie OCD to między innymi terapia ACT, terapia schematów czy mindfulness. Warto wprowadzić także techniki relaksacyjne i oddechowe.Warto szukać pomocy
Warto szukać pomocy
Jeśli podczas lektury tego artykułu rozpoznajesz u siebie opisane objawy,
warto zgłosić się po profesjonalną pomoc terapeutyczną. OCD nie jest „kwestią silnej woli” ani nawykiem, który można po prostu przerwać. Choć leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych bywa wymagające i długotrwałe, skuteczność odpowiednio dobranej terapii jest wysoka. Przy zaangażowaniu pacjenta możliwe jest znaczące zmniejszenie objawów, a nawet ich całkowite ustąpienie.
